Нарын шаарында Кыргыз Республикасынын 2030-жылга чейинки чакан жана орто ишкердикти колдоо жана өнүктүрүү программасынын (ЧОИ-2030) долбоорун талкуулоо боюнча көчмө эксперттик жолугушуу болуп өттү. Иш-чара Экономика жана коммерция министрлиги тарабынан Бириккен Улуттар Уюмунун Өнүктүрүү программасы жана Европадагы коопсуздук жана кызматташтык уюму жумушчу тобунун эксперттеринин колдоосу менен уюштурулду.

Диалогго Нарын облусунун бизнес-коомчулугунун, тармактык ассоциациялардын, ошондой эле жергиликтүү бийлик органдарынын өкүлдөрү катышты. Жолугушуунун жүрүшүндө аймактын ишкерлери бизнести өнүктүрүүнүн негизги тоскоолдуктарын жана артыкчылыктарын белгилешти. Негизги көңүл каржылоого жетүү маселелерине, жеңилдетилген насыялоонун инструменттерин кеңейтүү зарылдыгына, ошондой эле ишкерлерди колдоо үчүн санариптик инфраструктураны өнүктүрүүгө бурулду. Бизнести колдоо, жол-жоболорду жөнөкөйлөтүү жана "бир терезе" форматында консультациялык колдоо көрсөтүү үчүн регионалдык санариптик хаб түзүү боюнча сунуштарды жеке блок талкуулады. Ошондой эле жолугушуунун катышуучулары жергиликтүү ишканалардын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга жана алардын тышкы базарларга чыгуусун кеңейтүүгө мүмкүндүк бере турган экспорттук жана өндүрүштүк кластерлерди, анын ичинде айыл чарба продукциясын кайра иштетүү жана тигүү тармагын түзүүнүн маанилүүлүгүн белгилешти.

Талкуунун жыйынтыгы боюнча Нарын облусундагы ишкерлердин сунуштары ЧОИ-2030 программасынын долбоорун иштеп чыгууда жалпыландырылат жана эске алынат. Айтылган сунуштар аймактык өзгөчөлүктөрдү жана бизнестин муктаждыктарын эске алган практикалык жана максаттуу колдоо чараларын түзүүгө багытталган. Регионалдык эксперттик жолугушууларды өткөрүү ЧОИ-2030 программасын калыптандыруу боюнча системалык иштин бир бөлүгү болуп саналат жана чакан жана орто бизнести колдоо жаатында мамлекеттик саясатты иштеп чыгуу процессине ишкерлер коомчулугунун кеңири катышуусун камсыз кылууга багытталган.

Бүгүн, 25-декабрда, Токтогул Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониясында Президент Садыр Жапаровдун төрагалыгы алдында IV Элдик курултай өтүп жатат.

Президент өз кайрылуусунда 2030-жылга чейинки өнүгүүнүн Улуттук программасынын негизги артыкчылыктарынын бири — чакан жана орто бизнести колдоо экенине кеңири токтолду. Анткени бул сектор экономикабыздын локомотиви катары кызмат кылып, жумуш орундарын түзүп, коомдун туруктуу өнүгүүсүнүн негизин калыптандырат.

Мамлекеттин бардык аракеттери ар бир кыргыз жараны өз жеринде урмат-сыйда жашоосуна, үй-бүлөсүнүн жанында болуусуна, сүйгөн иши менен алектенүүсүнө жана өз колу менен келечек куруусуна багытталган. Демек, негизги максат — ар бир адам эртеңки күнүнө ишеним менен карап, өнүгүүгө, адал эмгектенүүгө жана татыктуу киреше табууга мүмкүнчүлүк түзүп берүү.

Бүгүн чакан жана орто бизнес экономикабыздын таянычына айланды. 2025-жылдын 9 айынын жыйынтыгы боюнча бул сектор олуттуу өсүштү көрсөттү. Чакан жана орто ишкердик субъектилери тарабынан өндүрүлгөн кошумча дүң нарктын көлөмү өткөн жылдын ушул мезгилине салыштырмалуу 46,4 пайызга өсүп, 641 млрд сомду түздү, ал эми анын ички дүң продукциядагы үлүшү 42,6 пайыздан 51,7 пайызга чейин жогорулады.

Чакан жана орто ишканалардын саны 12 пайызга өсүп, 20 миңге жетти. Ал эми аларда иштегендердин саны 5,3 пайызга көбөйүп, 617 миң адамды түздү. Бул көрсөткүчтөр — сиздердин эмгегиңиздердин, демилгеңиздердин жана ишенимиңиздердин жыйынтыгы.

Садыр Жапаров бизнес үчүн ыңгайлуу шарттар мындан ары да түзүлө берерин баса белгиледи.

«Ишкердик жүргүзүү үчүн ачык жана ылайыктуу эрежелер киргизилет, туруктуу финансылык колдоо көрсөтүлөт, негизсиз административдик тоскоолдуктардан корголот жана бардык жарандар үчүн бирдей мүмкүнчүлүктөр түзүлөт. Ар бир ишкерди — ал жаңыдан иш баштаган болобу же тажрыйбалуу ишкер болобу — мамлекет эч качан жалгыз калтырбайт жана ийгиликке жетүү жолунда ишенимдүү өнөктөш болот», — деди мамлекет башчы.

Президент айрым ишкерлер учурда ашыкча текшерүүлөргө дуушар болуп, айрым учурларда адилетсиздикке да туш келип жатканын билерин белгиледи.

«Мунун баарынан кабарым бар. Жаңы жылдык каникулдардан кийин күч түзүмдөрүнүн, салык органдарынын жана бизнес чөйрөсүнүн өкүлдөрүн чогултуп, ачык жана конструктивдүү талкуу жүргүзүп, тиешелүү чечимдерди кабыл алам. Бизнеске олуттуу жеңилдиктер берилет», — деди Садыр Жапаров.

Президент Садыр Жапаров «Салык салуу, социалдык камсыздандыруу жана салыктык эмес кирешелер чөйрөсүндөгү Кыргыз Республикасынын айрым мыйзам актыларына өзгөртүүлөрдү киргизүү жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамына кол койду.

Мыйзам менен ишкерлерге, юридикалык жана жеке жактар үчүн бир катар жеңилдиктер киргизилүүдө.

Бул мыйзам Президент Садыр Жапаровдун 2025-жылдын 5-декабрындагы

«Экономиканын айрым тармактарын колдоо боюнча чаралар жөнүндө» Жарлыгын ишке ашыруу максатында иштелип чыккан.

Мыйзамдын негизги ченемдери:

• зергерчилик өндүрүшү үчүн арналган жабдуулар, технологиялар, реактивдер жана жарым фабрикаттар үчүн кошумча нарк салыгы алынды;
• 2029-жылдын 1-январына чейин транспорт каражаттарын сатууда юридикалык жана жеке жактар салык төлөөдөн бошотулду;
• 2026-жылдын 1-январына чейинки мезгилде транспорт каражаттарын кайра экспорттоо операцияларынан улам келип чыккан жеке жактардын салыктык карызын эсептен чыгаруу каралган;
• Кыргыз Республикасынын ишканалары тарабынан өндүрүлгөн жана/же чогултулган транспорттук каражаттарды, ошондой эле аларга комплекттелген буюмдарды сатуудан салык төлөөдөн бошотуу каралган;
• 2030-жылдын 1-январына чейин тигүү жана текстиль өнөр жайында иштеген кызматкерлердин орточо айлык эмгек акысынан алынуучу киреше салыгынын минималдуу өлчөмү 1% өлчөмүндө белгиленди, ошондой эле бардык субъекттер үчүн камсыздандыруу төгүмдөрүнүн бирдиктүү ставкалары киргизилди;
• мүлкүн ижарага берген адамдар үчүн камсыздандыруу төгүмдөрүнүн ставкасы жеке ишкерлер үчүн белгиленген ставка менен теңдештирилди — орточо айлык акынын кыскартылган суммасынын 6%ы;
• Кыргыз Республикасынын аймагынан тышкаркы ишмердүүлүк үчүн бирдиктүү салыктын ставкасы 0,1%га чейин төмөндөтүлдү (учурда — 1%);
• чет мамлекеттин банкы аркылуу жүргүзүлгөн транзакцияга салыктын ставкасы 0,1%га чейин төмөндөтүлдү (учурда — 0,2%);
• баалуу металлдан жасалган зер буюмдарынын мурда импорттолгон же өндүрүлгөн калдыктарын 2 айдын ичинде легалдаштыруу, ошондой эле бул мезгилде салык текшерүүлөрүнө мораторий киргизүү каралган;
• алкоголдук продукцияны чекене сатууга лицензия берүү алып салынды;
• арбитраждык соттордун карамагынан салыктык талаштарды кароо алып салынды.

Мындан тышкары, Мыйзам менен Кыргыз Республикасынын Укук бузуулар жөнүндө кодексине өзгөртүүлөр киргизилди:

1. Жаңы 295¹-берене киргизилип, зергерчилик буюмдары менен атайын эсепке турбай иш жүргүзүү үчүн жоопкерчилик белгиленди:

• жеке жактар үчүн — 5 000 сом,
• юридикалык жактар үчүн — 13 000 сом.

1. 311-берене боюнча (ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин чек арасынан мыйзамсыз өткөрүү) жоопкерчилик күчөтүлдү:

• жеке жактар үчүн — 10 000 сомдон 20 000 сомго чейин,
• юридикалык жактар үчүн — 28 000 сомдон 65 000 сомго чейин.

Жыл ичинде кайталап жасалган аракеттер үчүн:

• жеке жактар үчүн — 20 000 сомдон 40 000 сомго чейин,
• юридикалык жактар үчүн — 65 000 сомдон 100 000 сомго чейин.

Кайталап бузуу болгон учурда товарларды жана транспорт каражаттарын конфискациялоо каралган.

Мыйзам 2025-жылдын 24-декабрында Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши тарабынан кабыл алынган.

2025-жылдын май айынан тартып Кыргыз Республикасында чакан жана орто ишкерлик субъекттерине (ЧОИ) жана жеке ишкерлерге мамлекеттик колдоо көрсөтүү боюнча ири долбоор ишке ашырыла баштайт.

Долбоор 2025–2030-жылдарды камтып, туруктуу экономикалык өсүштү камсыздоого, артыкчылыктуу тармактарды өнүктүрүүгө, жумуш орундарын түзүүгө жана бизнес үчүн финансылык ресурстарга жеткиликтүүлүктү жогорулатууга багытталган.

Долбоор мамлекеттин республикалык бюджеттин жана «Ишкердикти өнүктүрүү фонду» ААК микрокредиттик компаниясынын (мындан ары —«ИӨФ» ААК) 500 миллион сом өлчөмүндөгү өздүк каражаттарынын эсебинен каржыланат.

Долбоордун негизги параметрлери:

• Насыялар боюнча максаттуу пайыздык ставкасы — жылына 8%;

• Насыянын мөөнөтү — 60 айга чейин;

• Бир насыянын максималдуу суммасы — 5 млн сомго чейин;

• Максаттуу тармактар — тамак-аш, текстиль, химия, фармацевтика, резина жана пластмасса продукцияларын өндүрүү жана кайра иштетүү, электрондук жана электр жабдууларын, курулуш материалдарын чыгаруу, ошондой эле туризм, билим берүү, саламаттыкты сактоо, стартап-долбоолор жана башка багыттар.

Насыялар «ИӨФ» ААК тарабынан кайтарымдуу негизде, револьвердик механизм аркылуу берилет. Бул кайтарылган каражаттарды ишкерлерди андан ары кредиттөө үчүн кайрадан пайдаланууга мүмкүндүк берет.

Зайымчылардын пайыздык жүгүн азайтуу үчүн КР Финансы министрлиги аркылуу КР Министрлер Кабинети жылдык 4% деңгээлинде пайыздык ставканы субсидиялайт. Бул акыркы карыз алуучуга жылдык болгону 8% чен боюнча насыя алууга мүмкүндүк берет. Субсидиялар "ИӨФ" ААК табыштамаларынын негизинде насыянын мөөнөтүнө жараша транш менен берилет.

Долбоордун жооптуу аткаруучулары:

• Кыргыз Республикасынын Экономика жана коммерция министрлиги;

• Кыргыз Республикасынын Финансы министрлиги;

• «Ишкердикти өнүктүрүү фонду» ААК.

2026-жылдын 22-январында Каракол шаарынын мэриясында 2030-жылга чейинки чакан жана орто ишкерликти өнүктүрүү программасынын (ЧОИ-2030) долбоорун талкуулоого арналган көчмө эксперттик жыйын болуп өттү.

Жыйынга Кыргыз Республикасынын Экономика жана коммерция министрлигинин өкүлдөрү, БУУӨП жана ЕККУнун колдоосу менен түзүлгөн жумушчу топтун эксперттери, ошондой эле туризм, кайра иштетүү, соода жана кызмат көрсөтүү тармактарында иш алып барган Ысык-Көл облусунун ишкерлери катышты.

Аймактык өзгөчөлүктөрдү эске алуу менен туристтик секторго өзгөчө көңүл бурулду. Ишкерлер туризм кызмат көрсөтүүлөрдүн экспорту болуп эсептелсе да, тиешелүү колдоо инструменттерине жеткиликтүүлүгү жок экенин белгилешти. Ушуга байланыштуу туризмди экспортко багытталган тармак катары таанып, туристтик инфраструктураны өнүктүрүү үчүн жеңилдетилген каржылык программаларды караштыруу сунушталды.

Ошондой эле ишкерлер жогорку пайыздык кредиттер, уруксат берүүчү документтерди алуудагы кыйынчылыктар, инженердик коммуникацияларга кошулуу маселелери жана кош салык салуу сыяктуу системалуу көйгөйлөрдү көтөрүштү.

Жумушчу топтун эксперттери ЧОИ-2030 долбоорунда каралган негизги механизмдерди тааныштырышты. Алардын катарында узак мөөнөттүү кредиттөөнү камсыз кыла турган өнүгүү фондун түзүү, пайыздык чендерди төмөндөтүү үчүн ставкалар аукционунун механизмин киргизүү, ошондой эле бизнеске мамлекеттик кызматтарга жана консультациялык колдоого жетүүнү жеңилдетүүчү «ЧОИ Хаб» санариптик платформасын ишке киргизүү бар.

Караколдо айтылган бардык сунуштар иштелип чыгып, ЧОИ-2030 Программасынын акыркы версиясын түзүүдө эске алынат.

Кыргыз Республикасынын Президенти Садыр Жапаров “Кыргыз Республикасында чакан жана орто ишкердик субъекттерин колдоо институттарынын консорциумун түзүү жөнүндө” Жарлыкка кол койду.

Ага ылайык, мамлекеттик органдардын, финансылык институттардын, билим берүү мекемелеринин жана эл аралык өнөктөштөрдүн күч-аракеттерин консолидациялоо, ишкердикти колдоо саясатынын натыйжалуулугун жана ачык-айкындуулугун жогорулатуу максатында, Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 66, 71-беренелери жетекчиликке алынып, токтом кылынат:

1. Кыргыз Республикасында чакан жана орто ишкердик субъекттерин колдоо институттарынын консорциуму 1-тиркемеге ылайык курамда түзүлсүн.

2. Кыргыз Республикасында чакан жана орто ишкердик субъекттерин колдоо институттарынын консорциуму жөнүндө жобо 2-тиркемеге ылайык бекитилсин.

3. Кыргыз Республикасынын Экономика жана коммерция министрлиги жогоруда аталган консорциумдун катчылыгы болуп аныкталсын.

4. Төмөнкүлөр белгиленсин:

1) аталган консорциумдун уюштуруучулар кеңеши Кыргыз Республикасында чакан жана орто ишкердикти өнүктүрүүнүн негизги багыттарын жана артыкчылыктарын түзөт, анын чакан жана орто ишкердикти колдоо чөйрөсүндөгү чечимдери консорциумдун катышуучулары жана мамлекеттик органдар тарабынан аткаруу үчүн милдеттүү болуп саналат;

2) мамлекеттик органдар Кыргыз Республикасынын Экономика жана коммерция министрлигине чакан жана орто ишкердикти өнүктүрүүгө багытталган иш-чараларды ишке ашырууга көмөк көрсөтүүгө, ошондой эле иштин тиешелүү багыттары боюнча аны менен артыкчылыктуу өз ара аракеттенүүнү камсыз кылууга милдеттүү.

5. Кыргыз Республикасынын Экономика жана коммерция министрлиги:

1) консорциумдун катышуучуларынын ишин координациялоону жана анын чечимдеринин аткарылышына мониторингди жүргүзсүн;

2) ушул Жарлыктан келип чыгуучу зарыл чараларды көрсүн.

6. Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети 2026-жылдын экинчи кварталы башталганга чейин ишкердик иштин бардык чөйрөлөрүн комплекстүү өнүктүрүүнү, анын ичинде төмөнкүлөрдү караган 2030-жылга чейин Кыргыз Республикасында чакан жана орто ишкердик субъекттерин колдоо жана өнүктүрүү программасын бекитсин:

1) ишкерлердин жаңы муунун калыптандыруунун жана өлкөнүн инновациялык потенциалын ачуунун негизи катары жаштар ишкердигин өнүктүрүүнү жана колдоону;

2) аялдардын экономикалык мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү жана алардын бизнес-процесстерге катышуусун жогорулатуу максатында аялдардын ишкердигин илгерилетүүнү;

3) коомдук маанилүү милдеттерди чечүүгө жана калктын социалдык аялуу катмары үчүн туруктуу жумуш орундарын түзүүгө багытталган социалдык ишкердикке дем берүүнү;

4) региондук ишкердикти өнүктүрүүгө көмөктөшүүнү;

5) өндүрүштүк кооперацияны, технологиялык интеграцияны жана тармактардын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга багытталган кластердик өнүгүүнү түзүүнү жана колдоону;

6) улуттук экономиканын инновациялык, экспортко багытталган жана маданий маанилүү өсүшүнө өбөлгө түзүүчү креативдүү экономиканы өнүктүрүүнү.

7. Бул Жарлыктын аткарылышын контролдоо Кыргыз Республикасынын Президентинин Администрациясынын Президенттин жана Министрлер Кабинетинин чечимдерин аткарууну контролдоо башкармалыгына жүктөлсүн.

8. Бул Жарлык расмий жарыяланган күндөн тартып он күн өткөндөн кийин күчүнө кирет.

Кыргыз Республикасынын Экономика жана коммерция министрлиги тарабынан 2030-жылга чейинки Кыргыз Республикасында чакан жана орто ишкерликти колдоо жана өнүктүрүү программасын (мындан ары - ЧОИ-2030 программасы) иштеп чыгуу аркылуу чакан жана орто ишкерликти колдоо жана өнүктүрүү жаатында комплекстүү мамлекеттик саясатты түзүү боюнча иштер жүргүзүлүүдө.

Иштелип жаткан Программа ишкердик ишмердүүлүгүн жүргүзүү шарттарын жакшыртууга, ишкерлердин финансылык ресурстарга жеткиликтүүлүгүн кеңейтүүгө, мамлекеттик жөнгө салуу жана колдоо механизмдерин өркүндөтүүгө, санариптик чечимдерди жана инновацияларды өнүктүрүүгө, ошондой эле аймактык өзгөчөлүктөрдү жана ишкерликти өнүктүрүү потенциалын эске алууга багытталат.

Ишкердиктин реалдуу муктаждыктарын эске алган практикага багытталган Программаны даярдоо максатында Министрлик ишкерлер коомчулугунун, эксперттик коомчулуктун, коомдук уюмдардын жана жарандардын сунуштарын алууга кызыкдар.

Келип түшкөн сунуштар каралат жана зарыл болгон учурда ЧОИ-2030 программасын түзүүдө, ошондой эле чакан жана орто ишкердикти өнүктүрүү жаатындагы мамлекеттик саясаттын чечимдерин андан ары иштеп чыгууда эске алынат.

Программанын долбооруна карата сунуштарды, ошондой эле ишкердик ишмердүүлүгүн жүргүзүүнүн учурдагы шарттары, учурдагы көйгөйлөр жана тоскоолдуктар, ошондой эле эң керектүү колдоо чаралары жөнүндө актуалдуу маалыматты programmamsp2030@mail.ru электрондук дарегине жөнөтүүнү суранабыз.

Суроолор боюнча 0705 001 848 (WhatsApp) номери аркылуу кайрылсаңыздар болот.

2026-жылдын 11-февралында Баткен шаарында ЧОИ-2030 программасын даярдоонун алкагында ишкерлер (өнөр жай, соода, туризм, айыл чарба) менен көчмө эксперттик жолугушуу болуп өттү.

Талкуунун жүрүшүндө аймак үчүн негизги маселелер белгиленди: тоо-кен тармагын жана чек ара аймактарын өнүктүрүү, жеке ишкерлер жана өз алдынча иштегендер үчүн жеткиликтүү пенсиялык механизмдердин зарылдыгы, шахтёрлордун социалдык коргоосун күчөтүү, кайра иштетүү жана кластердик долбоорлор аркылуу жумуш орундарын түзүү.

Ишкерлер ошондой эле системалуу көйгөйлөрдү көтөрүштү: ашыкча текшерүүлөр, электрондук эсеп-фактуралар (ЭСФ) боюнча каталар жана айып пулдар, инфраструктуралык чектөөлөр (өнөр жай зоналарындагы суу маселеси), онлайн-лицензиялоодогу үзгүлтүктөр, ошондой эле чек ара райондорунда уруксат алуу жана жер пайдаланууга байланышкан кыйынчылыктар.

Бардык сунуштар ЧОИ-2030 программасынын колдоо чараларын жана иш-аракеттер планын түзүүдө эске алынат.

19-февралда Бишкек шаарында Кыргыз Республикасынын чакан жана орто ишкерлигин колдоо жана өнүктүрүүнүн 2030-жылга чейинки программасынын долбоорун талкуулоо боюнча стратегиялык сессия болуп өттү. Бул иш-чара Кыргыз Республикасынын экономика жана коммерция министрлигинин өкүлдөрүн, БУУӨП, ЕККУ (ОБСЕ) жана ЕӨБ (ЕБР) сыяктуу эл аралык өнөктөштөрдү, эксперттерди, ошондой эле өлкөнүн бизнес-коомчулугунун өкүлдөрүнүн башын бириктирди.

ЧОИ-2030 Программасынын негизги максаты — өзүнчө чаралардан бүткүл өлкө боюнча ишкердикти колдоонун бирдиктүү, ачык-айкын жана өлчөнө турган системасын түзүүгө өтүү болуп саналат. Кыргыз Республикасынын Президентинин Жарлыгына ылайык, мамлекеттин, финансылык түзүмдөрдүн жана эл аралык өнөктөштөрдүн аракеттерин синхрондоштурууга багытталган Чакан жана орто ишкердик субъекттерин колдоо институттарынын Консорциуму түзүлгөн.

КР Экономика жана коммерция министри Бакыт Сыдыков мамлекет ишкердикти колдоону ырааттуу түрдө күчөтүп жатканын белгиледи.

«Биз так түшүнөбүз: күчтүү чакан жана орто бизнес болмоюнча, узак мөөнөттүү өсүштү жана жарандардын бакубаттуулугун жогорулатууну камсыз кылуу мүмкүн эмес. Биздин максатыбыз жөнөкөй: идеясы жана иштөөгө каалоосу бар ар бир адам жашына, аймагына же баштапкы мүмкүнчүлүктөрүнө карабастан, өз бизнесин баштап, аны өнүктүрө алышы керек», — деди Бакыт Сыдыков.

Бишкектеги жыйынтыктоочу талкууга чейин Экономика жана коммерция министрлигинин эксперттери жана эл аралык өнөктөштөр Баткен, Ош, Талас, Нарын жана Каракол шаарларында бизнес-коомчулук менен бир катар жолугушууларды өткөрүшкөн. Регионалдык диалогдордун жүрүшүндө жергиликтүү ишкерлердин көйгөйлөрү талкууланып, ЧОИ-2030 Программасынын долбооруна негиз болгон сунуштар кабыл алынган.

ЕӨБ Башкармасынын Төрагасынын орун басары Ярослав Мандрон: «Кыргызстанда чакан жана орто бизнестин өнүгүшүнө көмөктөшүү Евразия өнүктүрүү банкынын көңүл борборунда. Биз эл аралык өнөктөштөр менен биргеликте ЧОИ үчүн стратегиялык маанилүү документти — 2030-жылга чейинки өнүктүрүү программасын иштеп чыгууну колдойбуз», — деп билдирди.

ЕККУнун Бишкектеги Программалык кеңсесинин башчысы, элчи, доктор Фолькер Фробарт белгилегендей: «Биргелешкен аракеттер менен гана туруктуу, атаандаштыкка жөндөмдүү жана инклюзивдик экономикалык өсүштү камсыз кыла ала турган ЧОИни колдоонун натыйжалуу системасын түзүүгө болот».

БУУӨПдүн КРдагы Туруктуу өкүлү Александра Соловьева: «Биз Кыргызстанда чакан жана орто ишкердиктин заманбап жана туруктуу экосистемасын түзүүгө салым кошуп жатканыбызга кубанычтабыз», — деп баса белгиледи.

Талкуунун алкагында бизнес өкүлдөрү колдоонун конкреттүү механизмдери боюнча алты багыттан турган жумушчу топторго катышты:

● Финансылык инструменттер: жеңилдетилген кредиттөө, кепилдик механизмдерин өнүктүрүү жана инвестиция тартуу.
● Аймактарды өнүктүрүү жана экспорт: аймактык демилгелерди колдоо, аймактардын адистешүүсү, айыл чарбасында кошумча наркты түзүү жана ата мекендик өндүрүүчүлөрдү тышкы рынокко чыгарууда коштоо.
● Санариптик трансформация: бизнестин мамлекеттик кызматтарга жана онлайн-консультацияларга жетүүсүн жөнөкөйлөтүү үчүн «ЧОИ Хаб» платформасын киргизүү.
● Укуктук коргоо: административдик тоскоолдуктарды азайтуу, жөнгө салууну жөнөкөйлөтүү жана жеке менчикке кол тийбестик кепилдигин камсыз кылуу.
● Инновациялар жана креативдүү экономика: аялдар ишкердигин, жаштар стартаптарын жана креативдүү экономиканы колдоо.

Сессиянын жыйынтыгында иштелип чыккан бардык сунуштар ЧОИни өнүктүрүүнүн 2030-жылга чейинки Программасынын акыркы текстине киргизилет.

Ошондой эле msb2030.gov.kg сайтында «ЧОИ-2030» программасын талкуулоого катышып, өз сунуштарыңызды билдирсеңиздер болот.

Талас шаарында региондогу чакан жана орто бизнестин өкүлдөрү менен көчмө эксперттик жолугушуу өткөрүлүп, анда системалуу тоскоолдуктар талкууланып, 2030-жылга чейинки Чакан жана орто ишкердикти (ЧОИ) өнүктүрүү программасына сунуштар иштелип чыкты.

Региондогу талкуунун негизги багыты жеке менчикти коргоо жана бизнестин туруктуу өсүшүнө тоскоол болгон административдик бөгөттөрдү жоюу маселелерине арналды.

Талас облусунун бизнес-коомчулугу көтөргөн негизги көйгөйлөр жана демилгелер:

• Менчик укугун коргоо. Ишкерлер мыйзамдуу түрдө менчиктештирилген мүлктүн кол тийбестигине кепилдик берүүнүн өтө зарыл экенин белгилешти. Мамкаттоодо тастыкталган бардык укук берүүчү документтерине карабастан, иштеп жаткан ишканадан 6 гектар жердин алынган резонанстуу окуясы айтылды. Ушуга байланыштуу мурда таризделген менчик укуктарын кайра кароого мораторий киргизүү сунушталды.
• Каржылык жана банктык тоскоолдуктар. Ишкерлер жеңилдетилген насыяларды алууда ашыкча бюрократия бар экенин белгилешти. Банктар Эсеп палатасы тарабынан кийинки текшерүүлөрдөн кооптонуп, процесстерди көп учурда создуктурушат. Ошондой эле ККМ жана POS-терминалдар аркылуу каражаттардын эсепке кеч түшүшү айтылып, бул өзгөчө туризм тармагында акча агымындагы үзгүлтүктөргө алып келери белгиленди.
• Салыктык башкаруу. Катышуучулар чакан өндүрүүчүлөр үчүн салык отчеттуулугун жөнөкөйлөтүү жана мыйзамдардын туруктуулугун камсыз кылуу зарылдыгын баса белгилешти.
• Сертификация жана лабораториялар. Аймакта азык-түлүк жана кайра иштетүү продукциясын сертификациялоо үчүн регионалдык лабораториялардын жана атайын жайлардын жетишсиздиги курч маселе катары белгиленди. Чакан бизнес үчүн лабораториялык талаптарды жөнөкөйлөтүү сунушталды.

Таластын бизнес-коомчулугу экономиканын кластердик моделине өтүүгө даяр экенин билдирди. Регион үчүн төмөнкү артыкчылыктуу багыттар аныкталды:

• Мал чарбачылыгы жана кайра иштетүү (сүт азыктары, сыр, эт өндүрүшү).
• Өсүмдүк өстүрүү (фасоль, картошка, мөмө-жемиштер).
• Адистешкен нишалар (балчылык, балык чарбачылыгы, самын жана сувенир өндүрүшү).
• Туризм жана мейманкана бизнеси.

Жумушчу топтун эксперттери — ПРООН тарабынан Муктар Жумалиев жана ОБСЕ тарабынан Э. Жумабаев — бардык сунуштарды, анын ичинде мүлктүк талаштарды сотко чейинки тартипте жөнгө салуучу регионалдык механизм түзүү жана облус боюнча кластердик карта иштеп чыгуу демилгесин катташты. Жыйынтыктоочу сунуштар ЧОИ–2030 программасына интеграцияланып, Талас облусунун укуктук корголушун жана инвестициялык жагымдуулугун камсыздоого багытталат.

2026-жылдын 12-февралында Ош облусунун Кара-Суу райондук мамлекеттик администрациясында мамлекеттик органдардын, бизнес-коомчулуктун, ишкерлерди колдоо борборлорунун өкүлдөрү менен жумушчу жыйын болуп өттү. Иш-чара 2030-жылга чейин Чакан жана орто ишкерликти (ЧОИ) өнүктүрүү программасына киргизүүдөгү аймактык тоскоолдуктарды талкуулоонун алкагында өттү.
Диалогго ПРООНдун эксперти М.Жумалиев жана ЕККУнун эксперти Э.Жумабаев катышып, аймактык өзгөчөлүктөрдү эске алуу менен мамлекеттик саясаттын негизги багыттарын жана бизнести өнүктүрүү инструменттерин сунушташты.
Кара-Суу районунун ишкерлери бир катар системалуу көйгөйлөрдү жана сунуштарды белгилешти:

1. Каржылоого жана стартаптарга жеткиликтүүлүк: жаңы долбоорлорго кредит алууда кыйынчылыктар банктардын толук каржылык отчеттуулукту берүү талабынан улам келип чыккан, бул өзгөчө айыл жеринде кыйынчылык жаратат. Каржылоо инструменттерин, анын ичинде ислам каржылоо принциптерине негизделген механизмдерди кеңейтүү сунушу айтылды.
2. Билим берүү жана консалтинг: Ишкердикти окутуу жана стартаптарды өнүктүрүү үчүн билим берүү программаларынын курч жетишсиздиги баса белгиленди. Катышуучулар мындай программалардын операторлору катары Ишкерликти колдоо борборлорунун ролун күчөтүү зарылдыгын белгилешти.
3. Атаандаштык жана кластердик ыкма: Арзан импорттун жогорку атаандаштыгынан улам, өзгөчө тигүү тармагында кластердик ыкманы иштеп чыгуу сунушталды.
4. Айыл чарба жана туризм: Айыл чарба тармагынын өкүлдөрү үрөндүн кымбаттыгын белгилеп, ата мекендик үрөнчүлүктү колдоону сунушташты. Туризм чектелген сезонду (болжол менен үч ай) жана аны узартуу үчүн инфраструктуралык инвестициянын зарылдыгын белгиледи.
5. Укуктук коопсуздук: мүлктү басып алуу жана коммерциялык объекттерди бузуу коркунучу өзгөчө тынчсызданууну жаратты. Ишкерлер ачык-айкын баа берүү жана менчик укуктарын коргоонун күчтүү кепилдиктерин күтүү менен бузууга мораторий киргизүүнү сунушташты.

Талкуунун жыйынтыгында катышуучулар чакан жана орто бизнести өнүктүрүүгө финансылык, инфраструктуралык жана укуктук чараларды айкалыштырган комплекстүү мамиле керек деген бүтүмгө келишти. Бардык талкууланган демилгелер 2030-жылга чейинки чакан жана орто бизнести өнүктүрүү программасын жыйынтыктоодо эске алынат.